Abduction (suy luận hồi suy, hay suy luận ra lời giải thích tốt nhất) là kiểu suy luận đi từ một sự việc đáng ngạc nhiên tới giả thuyết mà nếu đúng thì sẽ giải thích được sự việc đó. Nó không chắc chắn như suy diễn và không chỉ khái quát như quy nạp: nó đề xuất điều mới. Thuật ngữ do nhà logic người Mỹ Charles S. Peirce đưa ra; ngày nay abduction là logic nền của chẩn đoán bệnh, sửa máy và phần lớn các bước phát hiện trong khoa học.
Ba kiểu suy luận qua túi đậu của Peirce
Charles Sanders Peirce (1839–1914) minh hoạ ba kiểu suy luận bằng một túi đậu. Có ba mệnh đề:
- Quy luật: Mọi hạt đậu trong túi này đều trắng.
- Trường hợp: Những hạt đậu này lấy từ túi này.
- Kết quả: Những hạt đậu này trắng.
Sắp hai mệnh đề làm tiền đề, mệnh đề còn lại làm kết luận, ta có ba kiểu:
| Kiểu | Biết | Kết luận | Độ chắc |
|---|---|---|---|
| Suy diễn | Quy luật + Trường hợp | Kết quả: đậu này trắng | Chắc chắn nếu tiền đề đúng |
| Quy nạp | Trường hợp + Kết quả | Quy luật: đậu trong túi đều trắng | Có thể sai |
| Abduction (Peirce lúc đầu gọi là "giả thuyết") | Quy luật + Kết quả | Trường hợp: đậu này lấy từ túi kia | Có thể sai, chỉ là phỏng đoán đáng xét |
Hình dung cảnh thật: trên bàn bếp có một nắm đậu trắng, cạnh đó là cái túi chỉ đựng đậu trắng. Ta đoán nắm đậu lấy từ túi. Rất hợp lý — nhưng có thể có người mua đậu trắng ở chợ về đổ ra.
Khuôn của abduction và vì sao nó "không hợp lệ" mà vẫn cần
Về sau Peirce phát biểu lại abduction thành khuôn ba dòng (diễn ý):
- Quan sát thấy một sự việc đáng ngạc nhiên C.
- Nếu A đúng thì C là chuyện đương nhiên.
- Vậy có lý do để nghi rằng A đúng.
Nhìn bằng logic hình thức, dòng 2–3 chính là dạng "A → C; có C; vậy A" — khẳng định hậu kiện, một lối suy luận không hợp lệ. Peirce biết rõ. Vì thế ông dùng chữ "có lý do để nghi" chứ không nói "vậy A đúng". Abduction không chứng minh; nó chọn giả thuyết đáng đem đi kiểm. Chỗ dùng sai là khi người ta dừng lại ở bước đoán và coi như đã xong.
Năm 1965, triết gia Gilbert Harman đặt tên "suy luận ra lời giải thích tốt nhất" (inference to the best explanation) cho cách làm: liệt kê các giả thuyết cạnh tranh, rồi chọn giả thuyết giải thích tốt nhất. Ngày nay hai tên gọi thường được dùng gần như thay cho nhau, dù giới chuyên môn vẫn tranh luận chúng có hoàn toàn trùng nhau không.
Thế nào là lời giải thích "tốt nhất"
Không có công thức, nhưng có những tiêu chí được nhắc nhiều:
| Tiêu chí | Câu hỏi |
|---|---|
| Phạm vi | Giải thích được bao nhiêu dữ kiện, có bỏ sót dữ kiện nào không? |
| Đơn giản | Có phải bịa thêm nhiều giả định không kiểm được không? |
| Hợp với điều đã biết | Có trái với kiến thức đã vững không? |
| Kiểm được | Nó có dự đoán thêm điều gì để đem đi thử không? |
| Khả năng xảy ra trước | Bình thường, chuyện này hay gặp hay hiếm? |
Tiêu chí cuối hay bị quên. Nghe tiếng vó ngựa ngoài phố, nghĩ tới ngựa trước khi nghĩ tới ngựa vằn — câu nói quen trong giới y khoa, khuyên ưu tiên chẩn đoán phổ biến.
Ví dụ từng bước: chiếc xe máy không nổ
Ví dụ minh hoạ tự đặt. Sáng ra, anh Hùng đề xe máy không nổ. Đèn công tơ mét vẫn sáng, còi kêu yếu, củ đề quay rất chậm.
Bước 1 — Liệt kê giả thuyết: (A) hết xăng; (B) ắc quy yếu; (C) bugi hỏng; (D) củ đề hỏng.
Bước 2 — Đối chiếu với từng dữ kiện:
| Giả thuyết | Đèn sáng | Còi yếu | Củ đề quay chậm | Đánh giá |
|---|---|---|---|---|
| A. Hết xăng | khớp | không giải thích | không giải thích (hết xăng thì đề vẫn quay khoẻ) | yếu |
| B. Ắc quy yếu | khớp (đèn cần ít điện) | giải thích | giải thích | mạnh nhất |
| C. Bugi hỏng | khớp | không giải thích | không giải thích | yếu |
| D. Củ đề hỏng | khớp | không giải thích | giải thích | trung bình |
Bước 3 — Rút giả thuyết tốt nhất: B giải thích cả ba dữ kiện bằng một nguyên nhân. D giải thích được hai, nhưng phải thêm một nguyên nhân khác cho còi yếu.
Bước 4 — Kiểm: nếu B đúng thì đạp cần khởi động (không dùng điện ắc quy) xe sẽ nổ, hoặc câu ắc quy khác vào sẽ đề khoẻ. Thử, xe nổ: B được củng cố. Nếu đạp cần vẫn không nổ, phải quay lại nghĩ tới khả năng hai lỗi cùng lúc.
Bốn bước này — giả thuyết, đối chiếu, chọn, kiểm — là khuôn chung của chẩn đoán ở mọi nghề.
Abduction trong y khoa và trong khoa học
Chẩn đoán y khoa
Bác sĩ đứng trước một bệnh nhân làm đúng việc trên, chỉ với tri thức sâu hơn nhiều. Từ triệu chứng và khám, họ lập danh sách chẩn đoán phân biệt (các bệnh có thể gây ra bức tranh này), xếp theo khả năng và theo độ nguy hiểm, rồi chỉ định xét nghiệm để loại dần. Xét nghiệm được chọn vì nó phân biệt được các giả thuyết, không chỉ vì nó "khớp" với giả thuyết được nghĩ đến đầu tiên.
Có một khác biệt quan trọng với xe máy: trong y khoa, giả thuyết nguy hiểm dù ít gặp vẫn phải được loại trừ trước. Đó là lý do bài này chỉ mô tả cách suy luận — chẩn đoán thật là việc của bác sĩ, người đọc có triệu chứng thì nên đi khám, không tự đoán.
Phát hiện khoa học
Nhiều phát hiện lớn bắt đầu bằng một bước abduction:
- Sao Hải Vương (1846): sự việc ngạc nhiên là quỹ đạo sao Thiên Vương lệch. Nếu có một hành tinh chưa biết ở ngoài, độ lệch là đương nhiên. Giả thuyết được kiểm bằng cách hướng kính thiên văn vào vị trí tính được — và thấy hành tinh mới.
- Trôi dạt lục địa: bờ châu Phi và Nam Mỹ khớp nhau như mảnh ghép, hoá thạch giống nhau ở hai bờ đại dương. Nếu các lục địa từng liền nhau thì những điều đó là đương nhiên. Giả thuyết này phải chờ thêm bằng chứng về đáy đại dương ở giữa thế kỷ 20 mới được chấp nhận rộng rãi — một ví dụ cho thấy abduction chỉ mở cửa, kiểm chứng mới đi qua cửa.
Suy luận kiểu thám tử trong văn chương cũng là abduction; phần đó được bàn ở site khác trong hệ, ở đây chỉ nhắc để thấy cùng một khuôn.
Lỗi hay gặp khi dùng abduction
- Dừng ở giả thuyết đầu tiên nghĩ ra: chưa liệt kê giả thuyết cạnh tranh thì chưa có "tốt nhất", chỉ có "đầu tiên".
- Giải thích cho vừa, rồi coi là đã chứng minh: chính là khẳng định hậu kiện. Phải có bước kiểm.
- Lời giải thích quá rộng: "do số phận", "do năng lượng" giải thích được mọi thứ nên không giải thích gì — giống chỗ Popper phê phán.
- Bỏ qua dữ kiện không khớp: trong ví dụ xe máy, nếu lờ đi "còi yếu" thì giả thuyết củ đề trông ngang ngửa ắc quy.
Bài tập
- Sáng ra sân trước nhà ướt đẫm, nhưng nóc nhà kho ngoài trời và con đường ngay cạnh sân đều khô. Giả thuyết mưa hay giả thuyết ai đó tưới sân tốt hơn? — Đáp án: tưới sân; mưa phải làm ướt cả đường và nóc nhà kho, giả thuyết mưa không giải thích được chỗ khô.
- Viết khuôn ba dòng của Peirce cho tình huống: điện cả xóm mất, riêng nhà có máy phát vẫn sáng. — Đáp án: sự việc ngạc nhiên: chỉ một nhà sáng; nếu nhà đó có máy phát đang chạy thì điều này là đương nhiên; vậy có lý do nghi nhà đó đang chạy máy phát (kiểm: nghe tiếng máy).
- Vì sao abduction không hợp lệ về mặt suy diễn? — Đáp án: vì nó có dạng A → C, C, vậy A — khẳng định hậu kiện; C có thể do nguyên nhân khác gây ra.
- Cho một tiêu chí giúp chọn giữa hai giả thuyết đều giải thích hết dữ kiện. — Đáp án: ví dụ tiêu chí đơn giản (ít giả định hơn) hoặc khả năng xảy ra trước (chuyện phổ biến hơn).
Dùng vào đâu
- Sửa lỗi kỹ thuật, lập trình: ghi ra mọi giả thuyết, tìm phép thử phân biệt chúng thay vì sửa ngay theo linh cảm đầu tiên.
- Học sinh làm bài thực hành khoa học: phần "giải thích kết quả" chính là abduction; nên nêu ít nhất hai cách giải thích rồi lập luận vì sao chọn một.
- Đọc tin tức: khi một bài báo đưa ra một nguyên nhân, hỏi "còn giải thích nào khác cho cùng dữ kiện?"
- Học tiếp: mục "Abduction" và mục "Charles Sanders Peirce" trên Stanford Encyclopedia of Philosophy; bài về phương pháp giả thuyết – suy diễn trong danh mục này tiếp nối bước "kiểm".
Câu hỏi thường gặp
Abduction là gì?
Abduction là suy luận đi từ một sự việc quan sát được tới giả thuyết giải thích tốt nhất cho sự việc đó. Kết luận của nó chỉ là giả thuyết đáng kiểm, không phải điều đã được chứng minh. Thuật ngữ do Charles S. Peirce đưa vào logic.
Abduction khác suy diễn và quy nạp thế nào?
Suy diễn đi từ quy luật và trường hợp tới kết quả, chắc chắn nếu tiền đề đúng. Quy nạp đi từ các trường hợp và kết quả tới quy luật chung. Abduction đi từ quy luật và kết quả ngược về trường hợp, tức là đoán nguyên nhân hay giải thích.
Suy luận ra lời giải thích tốt nhất có phải là abduction không?
Hai khái niệm rất gần nhau và thường dùng thay cho nhau. Tên "suy luận ra lời giải thích tốt nhất" do Gilbert Harman đặt năm 1965, nhấn vào việc so sánh các giả thuyết cạnh tranh. Một số nhà triết học vẫn phân biệt: abduction là bước nghĩ ra giả thuyết, còn suy luận ra lời giải thích tốt nhất là bước chọn.
Vì sao abduction dễ sai?
Vì về hình thức nó là khẳng định hậu kiện: thấy kết quả rồi đoán nguyên nhân, trong khi cùng kết quả có thể do nhiều nguyên nhân. Lỗi thường gặp là dừng ở giả thuyết đầu tiên và không kiểm. Cách khắc phục là liệt kê giả thuyết cạnh tranh và tìm phép thử phân biệt.
Bác sĩ chẩn đoán bệnh có dùng abduction không?
Có. Bác sĩ lập danh sách chẩn đoán phân biệt từ triệu chứng, xếp theo khả năng và mức nguy hiểm, rồi dùng xét nghiệm để loại dần. Đây là abduction kết hợp kiểm chứng, dựa trên tri thức y khoa chuyên sâu.
