Bốn phương châm hội thoại của Paul Grice là lượng (nói đủ, không thừa), chất (nói điều mình tin là đúng và có căn cứ), quan hệ (nói điều liên quan) và cách thức (nói rõ, gọn, có trật tự). Người nghe mặc định người nói tuân theo bốn phương châm này, nên từ một câu đúng họ còn suy thêm những điều câu không hề nói — Grice gọi đó là hàm ý hội thoại. Vì thế một câu đúng từng chữ vẫn có thể dẫn người nghe đến một kết luận sai.
Grice và câu hỏi "logic có nói hết nghĩa của lời không"
Paul Grice (1913–1988) là nhà triết học người Anh, dạy ở Oxford rồi sang Mỹ. Năm 1967 ông có loạt bài giảng ở Harvard; bài trung tâm, "Logic and Conversation", được in năm 1975. Câu hỏi ông đặt ra rất gần với người học logic: các từ nối "và", "hoặc", "nếu… thì" trong lời nói có nghĩa khác các ký hiệu ∧, ∨, → của logic không?
Câu trả lời của Grice gọn mà sâu: nghĩa của từ có thể giống ký hiệu logic; phần khác biệt đến từ cách người ta dùng lời trong một cuộc nói chuyện hợp tác. Ông tách ra hai lớp:
- Điều được nói — nội dung đúng hoặc sai theo nghĩa đen, thứ logic đánh giá.
- Điều được hàm ý — điều người nghe suy ra thêm, dựa trên giả định người nói đang hợp tác.
Nền của mọi thứ là nguyên tắc hợp tác: mỗi lượt nói cần đúng như mục đích chung của cuộc trao đổi đòi hỏi, vào đúng lúc nó được nói. Bốn phương châm là bốn cách cụ thể hoá nguyên tắc ấy.
Bốn phương châm
| Phương châm | Nội dung (diễn ý theo Grice) | Câu vi phạm | Người nghe dễ hiểu sai thành |
|---|---|---|---|
| Lượng | Đưa đủ thông tin mà cuộc trao đổi cần; không đưa nhiều hơn mức cần | "Con làm được vài câu trong đề" (thực ra làm hết) | Con không làm hết đề |
| Chất | Đừng nói điều mình tin là sai; đừng nói điều mình thiếu căn cứ | "Chắc chắn mai không mưa" (chưa xem dự báo) | Người nói có thông tin chắc chắn |
| Quan hệ | Nói điều liên quan | Hỏi "bài kiểm tra thế nào?", đáp "căng tin hôm nay có xôi" | Người nói muốn né chuyện bài kiểm tra |
| Cách thức | Tránh tối nghĩa, tránh mơ hồ, ngắn gọn, có trật tự | "Anh ấy ăn tối và đi tập" (thực tế đi tập trước) | Ăn tối trước, đi tập sau |
Cột cuối mới là chỗ thú vị. Người nghe không chờ người nói vi phạm rồi mới bắt lỗi; họ giả định không có vi phạm và suy luận tiếp từ giả định đó. Hàm ý sinh ra đúng ở bước suy luận này.
Câu đúng mà vẫn gây hiểu lầm: bốn ví dụ
Lượng: nói ít hơn điều mình biết
Mẹ hỏi: "Hôm nay con làm bài kiểm tra được không?" Con đáp: "Con làm được mấy câu đầu." Thực tế con làm hết và làm đúng. Câu trả lời không sai — làm hết thì đương nhiên làm được mấy câu đầu. Nhưng mẹ sẽ hiểu "con chỉ làm được mấy câu đầu", vì nếu làm hết, đứa con hợp tác sẽ nói thế. Ở đây phương châm lượng biến một câu đúng thành một thông điệp sai. Cơ chế này được bàn riêng trong bài hàm ý thang độ ("một số" và "tất cả") của danh mục.
Chất: nói vượt căn cứ
Một người bán xe cũ nói: "Xe này máy móc còn rất tốt." Nếu người ấy chưa từng mở máy kiểm tra, câu có thể vô tình đúng, nhưng vẫn vi phạm phương châm chất ở vế thứ hai: nói điều mình không có đủ bằng chứng. Người mua nghe xong sẽ suy ra "người bán đã kiểm tra" — một điều câu không hề nói.
Quan hệ: nhảy sang chuyện khác
Grice có một ví dụ đã thành kinh điển (diễn ý): một người dừng xe nói "xe hết xăng rồi", người kia đáp "góc đường có một gara". Câu đáp không nói gara bán xăng hay đang mở cửa. Nhưng vì người nghe giả định câu đáp liên quan, họ suy ra: theo người kia biết, gara đó có thể có xăng. Nếu người đáp biết gara đã đóng cửa, họ đã đánh lừa mà không nói một chữ sai nào.
Cách thức: thứ tự của "và"
Trong logic, p ∧ q và q ∧ p là một (ký hiệu ∧ đọc là "và", đúng khi cả hai vế đúng). Nhưng hai câu "Chị Mai lấy chồng và sinh con" với "Chị Mai sinh con và lấy chồng" kể hai câu chuyện khác nhau. Phương châm "có trật tự" khiến người nghe hiểu thứ tự trong câu là thứ tự trong đời. Chữ "và" không mang nghĩa thời gian; hàm ý mang.
Hàm ý khác với nghĩa đen ở đâu
Làm sao biết một điều là hàm ý chứ không phải nghĩa của câu? Grice nêu vài đặc điểm; đặc điểm dễ dùng nhất là hàm ý rút lại được. Thêm một vế phủ nhận nó, câu vẫn không tự mâu thuẫn:
- "Con làm được mấy câu đầu — thật ra là làm hết cả đề." (Không mâu thuẫn ⇒ "chỉ mấy câu đầu" là hàm ý.)
- "Chị Mai lấy chồng và sinh con, nhưng không theo thứ tự ấy." (Hơi vụng nhưng không mâu thuẫn ⇒ thứ tự là hàm ý.)
- "Con làm được mấy câu đầu — thật ra không làm được câu nào." (Mâu thuẫn ⇒ "làm được ít nhất một câu" là nghĩa đen.)
Phép thử này có ích khi đọc văn bản quan trọng: điều nào thuộc nghĩa đen thì người viết chịu trách nhiệm; điều nào chỉ là hàm ý thì họ có thể rút lại bằng cách chỉ ra rằng câu chữ chưa từng cam kết điều đó.
Cố ý vi phạm lộ liễu
Grice còn chỉ ra trường hợp người nói công khai vi phạm một phương châm, để người nghe thấy ngay và tự tìm nghĩa khác. Ông gọi đó là "flouting" — cố tình vi phạm lộ liễu.
Ví dụ nổi tiếng nhất của ông (diễn ý): một giáo sư viết thư giới thiệu sinh viên xin việc dạy triết, cả thư chỉ khen tiếng Anh của sinh viên rất tốt và sinh viên đi học đều. Thư thiếu hẳn thông tin cần thiết — trình độ triết học. Người đọc biết giáo sư thừa hiểu điều cần viết, nên suy ra: giáo sư không muốn viết điều không hay ra giấy. Một lá thư toàn câu đúng mà thông điệp là chê.
Ví dụ đời thường: bạn hỏi "bộ phim hôm qua hay không?", người kia đáp "rạp lạnh lắm, ghế cũng êm". Câu đáp lệch hẳn khỏi câu hỏi (vi phạm quan hệ) một cách cố ý; người hỏi hiểu ngay phim không hay.
Lời mỉa mai cũng thuộc loại này: trời đổ mưa đúng lúc cả nhà đi dã ngoại, ai đó nói "ngày đẹp trời quá". Câu sai rõ ràng, vi phạm phương châm chất một cách công khai, nên không ai bị lừa — mọi người hiểu điều ngược lại.
Vì sao người học logic cần biết Grice
Thứ nhất, Grice gỡ được nhiều chỗ tưởng là "logic không khớp đời thực". Chữ "hoặc" nghe như loại trừ, chữ "một số" nghe như "không phải tất cả", chữ "nếu" nghe như "khi và chỉ khi" — phần lớn những lệch lạc ấy giải thích được bằng hàm ý, trong khi nghĩa đen vẫn khớp với ký hiệu logic. Đây là lý do sách logic yên tâm giữ ∨ bao hàm, giữ → vật chất.
Thứ hai, nó giúp tách hai câu hỏi khác nhau: "câu này đúng hay sai?" và "câu này có làm người nghe hiểu sai không?". Một lập luận chỉ được đánh giá hợp lệ hay không dựa trên nghĩa đen của tiền đề. Nếu kết luận dựa vào một hàm ý, cần viết hàm ý ấy ra thành tiền đề riêng rồi mới xét.
Thứ ba, nó dạy cách viết rõ: muốn người đọc hiểu đúng thì phải để ý cả những điều mình không viết.
Bài tập
- Hỏi: "Nhà em có nuôi chó không?" Đáp: "Nhà em có một con mèo rất dữ." Người hỏi suy ra gì, nhờ phương châm nào? Đáp án: Suy ra nhà không nuôi chó (hoặc người đáp muốn nói về con vật nhà mình thay vì chó). Dựa trên phương châm quan hệ và lượng: nếu có chó, câu đáp liên quan và đủ thông tin sẽ là "có".
- Câu "Hôm nay bác bảo vệ không ngủ gật trong ca trực" đúng. Vì sao viết nó vào sổ giao ca là không công bằng? Đáp án: Vì phương châm quan hệ và lượng: ghi một điều bình thường vào sổ khiến người đọc suy ra đó là điều khác thường, tức là các hôm khác bác có ngủ gật.
- Kiểm xem "khách đến muộn" có phải nghĩa đen của câu "Một số khách đến đúng giờ" không. Đáp án: Không. Thêm "thật ra là tất cả khách đều đúng giờ" vẫn không mâu thuẫn, nên "có khách đến muộn" chỉ là hàm ý (theo phương châm lượng).
- Câu "Bạn Nam ngã xe và bị gãy tay" gợi quan hệ gì giữa hai sự việc ngoài thứ tự? Có nằm trong nghĩa của "và" không? Đáp án: Gợi quan hệ nhân quả (ngã nên gãy tay). Không nằm trong nghĩa của "và" — "Nam ngã xe và bị gãy tay, nhưng tay gãy là do chơi bóng từ hôm trước" không mâu thuẫn.
- Một bản tin viết "Đội nhà thắng ba trận đầu giải". Cuối giải đội thắng cả năm trận. Bản tin có sai không? Đáp án: Nếu viết sau khi giải kết thúc thì câu vẫn đúng nghĩa đen nhưng vi phạm phương châm lượng — người đọc sẽ hiểu là chỉ thắng ba trận đầu. Nếu viết lúc mới đá ba trận thì không vi phạm gì.
Dùng vào đâu
- Đọc hiểu và làm văn: câu hỏi "tác giả ngụ ý gì" trong bài đọc hiểu thường là câu hỏi về hàm ý; bốn phương châm cho một cách giải thích có căn cứ thay vì đoán.
- Viết thư, báo cáo, đánh giá: người đọc suy ra cả từ điều bị bỏ trống. Một bản nhận xét chỉ khen phụ có thể bị đọc thành chê.
- Đọc quảng cáo: nhiều câu quảng cáo đúng nghĩa đen nhưng dựa vào hàm ý để người mua hiểu nhiều hơn — bài đọc điều kiện khuyến mãi trong danh mục có ví dụ.
- Học tiếp: mục "Implicature" của Stanford Encyclopedia of Philosophy; giáo trình ngữ dụng học ở các khoa ngôn ngữ đều có chương về Grice.
Câu hỏi thường gặp
Bốn phương châm hội thoại của Grice là gì?
Đó là phương châm lượng (nói đủ, không thừa), chất (không nói điều mình tin là sai hoặc thiếu căn cứ), quan hệ (nói điều liên quan) và cách thức (rõ ràng, không mơ hồ, ngắn gọn, có trật tự). Chúng cụ thể hoá nguyên tắc hợp tác trong hội thoại.
Hàm ý hội thoại là gì?
Hàm ý hội thoại là điều người nghe suy ra thêm từ một câu nói, dựa trên giả định người nói đang tuân theo nguyên tắc hợp tác. Nó không nằm trong nghĩa đen của câu và có thể bị người nói rút lại mà câu không tự mâu thuẫn.
Grice công bố lý thuyết này năm nào?
Grice trình bày trong loạt bài giảng ở Đại học Harvard năm 1967; bài "Logic and Conversation" được in năm 1975. Nhiều phần khác của loạt bài giảng được in lại trong tuyển tập của ông về sau.
Vì sao một câu đúng vẫn có thể gây hiểu lầm?
Vì người nghe không chỉ tiếp nhận nghĩa đen mà còn suy luận từ giả định người nói hợp tác. Nếu người nói cố ý nói ít hơn điều mình biết hoặc lạc đề, người nghe sẽ suy ra một điều sai từ một câu hoàn toàn đúng.
Phương châm hội thoại có phải là quy tắc đạo đức không?
Không hẳn. Grice mô tả cách cuộc nói chuyện vận hành, không ra lệnh cho ai. Tuy vậy, cố ý dùng hàm ý để người khác hiểu sai vẫn là đánh lừa, dù từng câu chữ đều đúng.