Đọc điều kiện khuyến mãi bằng con mắt logic là tách mỗi câu thành các điều kiện nối bằng "và", "hoặc", "nếu… thì", "trừ khi", rồi hỏi: trường hợp nào thì mình được hưởng, trường hợp nào thì không. Phần lớn bất ngờ khi thanh toán đến từ năm chỗ: "hoặc" gom nhóm thế nào, chữ "đến" và "tối đa", giảm giá chồng nhau không cộng thẳng, "mua 2 tặng 1" so với "giảm 50% sản phẩm thứ hai", và mốc "trên" hay "từ". Bài này lấy ví dụ tự đặt, tính bằng số cụ thể, để mỗi lần đọc một tấm phiếu giảm giá là biết đặt câu hỏi gì.
Bước một: tách câu thành điều kiện
Lấy một điều kiện tự đặt: "Giảm 15% cho thành viên mới hoặc khách thanh toán bằng thẻ, áp dụng cho đơn từ 400.000 đồng, không áp dụng cùng các chương trình khác."
Đặt các mệnh đề:
- m = "là thành viên mới";
- t = "thanh toán bằng thẻ";
- d = "đơn từ 400.000 đồng trở lên";
- k = "đang dùng một chương trình khuyến mãi khác".
Điều kiện được giảm, viết bằng ký hiệu (∨ là "hoặc" bao hàm, ∧ là "và", ¬ là "không"):
(m ∨ t) ∧ d ∧ ¬k
Viết xong, mọi câu hỏi đều trả lời được bằng cách thay giá trị. Một khách quen trả bằng thẻ cho đơn 450.000 đồng, không dùng mã nào khác: m = S, t = Đ, d = Đ, k = S ⇒ (S ∨ Đ) ∧ Đ ∧ Đ = Đ. Được giảm. Một thành viên mới mua đơn 350.000 đồng: d = S ⇒ cả biểu thức sai, dù m đúng. Không được giảm.
Năm chỗ hay hiểu sai
1. "Hoặc" gom nhóm ra sao
Câu "giảm 15% cho thành viên mới hoặc khách thanh toán bằng thẻ, áp dụng cho đơn từ 400.000 đồng" có thể hiểu theo hai cách gom nhóm:
- (m ∨ t) ∧ d — mốc 400.000 áp cho cả hai nhóm khách;
- m ∨ (t ∧ d) — thành viên mới được giảm với mọi đơn, chỉ khách trả thẻ mới cần mốc 400.000.
Thành viên mới mua đơn 200.000 đồng được giảm theo cách hiểu thứ hai, không được theo cách thứ nhất. Trong văn viết không có ngoặc, nên điều kiện ghi theo dòng gạch đầu dòng thường rõ hơn điều kiện viết liền một câu. Khi số tiền đáng kể, hỏi lại trước khi đặt hàng.
2. "Giảm đến 50%", "tối đa", "lên tới"
"Giảm đến 50%" là một mốc trên, không phải lời hứa. Về logic, nó nói: mọi mức giảm trong chương trình đều ≤ 50%, và (theo hàm ý) có ít nhất một sản phẩm được giảm đúng hoặc gần 50%. Nó không nói sản phẩm mình đang muốn mua được giảm 50%. Câu hỏi cần đặt: món mình cần được giảm bao nhiêu?
Tương tự với hoàn tiền có trần. "Hoàn 10% giá trị đơn, tối đa 100.000 đồng" nghĩa là số tiền hoàn = số nhỏ hơn trong hai số: 10% giá trị đơn và 100.000 đồng.
| Giá trị đơn | 10% giá trị đơn | Tiền hoàn thực tế | Tỉ lệ hoàn thực tế |
|---|---|---|---|
| 500.000 đ | 50.000 đ | 50.000 đ | 10% |
| 1.000.000 đ | 100.000 đ | 100.000 đ | 10% |
| 2.000.000 đ | 200.000 đ | 100.000 đ | 5% |
| 4.000.000 đ | 400.000 đ | 100.000 đ | 2,5% |
Quá mốc 1.000.000 đồng, mua thêm bao nhiêu cũng không được hoàn thêm đồng nào. Gom đơn cho to để "được hoàn nhiều" là lập luận sai khi có trần.
3. Giảm chồng giảm không cộng thẳng
"Giảm 20%, thành viên được giảm thêm 10%." Nhiều người tính 20% + 10% = 30%. Nếu "giảm thêm 10%" tính trên giá đã giảm (cách thường gặp), thì:
- Giá gốc 1.000.000 đồng;
- sau giảm 20%: 1.000.000 × 0,8 = 800.000 đồng;
- sau giảm thêm 10%: 800.000 × 0,9 = 720.000 đồng.
Tổng mức giảm là 280.000 đồng, tức 28%, không phải 30%. Công thức chung: giảm a% rồi b% thì tổng mức giảm là 1 − (1 − a)(1 − b). Với a = 20%, b = 10%: 1 − 0,8 × 0,9 = 1 − 0,72 = 0,28. Thử lại bằng số đã tính ở trên: 1.000.000 − 720.000 = 280.000, đúng 28%.
Câu hỏi cần đặt: "giảm thêm" tính trên giá gốc hay giá đã giảm? Nếu tính trên giá gốc thì mới là 30%.
4. "Mua 2 tặng 1" hay "giảm 50% sản phẩm thứ hai"
Ba chương trình nghe na ná, mức lợi khác hẳn. Giả sử mỗi sản phẩm giá P như nhau:
| Chương trình | Số sản phẩm nhận | Số tiền trả | Giá mỗi sản phẩm | Mức giảm tương đương |
|---|---|---|---|---|
| Giảm 30% mọi sản phẩm | 1 | 0,7P | 0,7P | 30% |
| Mua 2 tặng 1 | 3 | 2P | khoảng 0,667P | khoảng 33,3% |
| Giảm 50% sản phẩm thứ hai | 2 | 1,5P | 0,75P | 25% |
"Giảm 50% sản phẩm thứ hai" nghe như giảm một nửa, thực chất chỉ tương đương giảm 25% khi mua đúng hai món. Và nếu điều kiện ghi "giảm cho sản phẩm có giá thấp hơn", mức giảm còn ít hơn. Ví dụ hai món giá 300.000 và 200.000 đồng: trả 300.000 + 100.000 = 400.000 đồng cho tổng giá 500.000 đồng, mức giảm 100.000/500.000 = 20%.
"Mua 2 tặng 1" chỉ có lợi 33,3% nếu mình thật sự cần món thứ ba. Nếu chỉ cần hai món, mình vẫn trả 2P cho hai món — không giảm gì cả.
5. "Trên" hay "từ… trở lên"
"Miễn phí giao hàng cho đơn trên 300.000 đồng." Đơn đúng 300.000 đồng có được miễn không? Theo nghĩa chặt, "trên 300.000" là > 300.000, nên không. "Từ 300.000 đồng trở lên" là ≥ 300.000, nên có. Đây đúng là chỗ phân biệt dấu > và ≥ trong toán. Nhiều nơi dùng lẫn lộn; khi đơn nằm đúng mốc, nên hỏi.
Đọc các câu "trừ khi", "không áp dụng", "tuỳ điều kiện nào đến trước"
"Không áp dụng đồng thời với các chương trình khác" nghĩa là ¬(A ∧ B): không được cùng lúc hưởng A và B. Nó không cấm hưởng A, cũng không cấm hưởng B — chỉ cấm cộng hai thứ. Khi có hai chương trình, việc của người mua là tính xem chương trình nào lợi hơn rồi chọn một.
"Miễn phí giao hàng, trừ các đơn giao ra đảo." Dịch: nếu không phải đơn ra đảo thì miễn phí. Câu này không nói gì về đơn ra đảo — có thể tính phí, có thể có chính sách riêng. Đọc "trừ khi q thì p" là "¬q → p"; trường hợp q đúng nằm ngoài lời cam kết.
"Bảo hành 12 tháng hoặc 20.000 km, tuỳ điều kiện nào đến trước." Đây là một chỗ chữ "hoặc" dễ đánh lừa. Bảo hành còn hiệu lực khi cả hai điều kiện còn thoả: (dưới 12 tháng) ∧ (dưới 20.000 km). Bảo hành hết khi một trong hai bị vượt: (đủ 12 tháng) ∨ (đủ 20.000 km) — đúng luật De Morgan. Một chiếc xe mới 8 tháng nhưng đã chạy 21.000 km là hết bảo hành, dù "mới 8 tháng".
Bảng hỏi lại khi đọc điều kiện
| Cụm từ | Dạng logic | Câu nên hỏi |
|---|---|---|
| "… hoặc …, áp dụng cho …" | (A ∨ B) ∧ C hay A ∨ (B ∧ C)? | Điều kiện C áp cho cả hai nhóm hay một nhóm? |
| "giảm đến x%", "lên tới" | mức giảm ≤ x% | Món mình mua được giảm bao nhiêu? |
| "tối đa y đồng" | min(tỉ lệ × đơn, y) | Đơn bao nhiêu thì chạm trần? |
| "giảm thêm b%" | 1 − (1 − a)(1 − b) | Tính trên giá gốc hay giá đã giảm? |
| "không áp dụng đồng thời" | ¬(A ∧ B) | Chương trình nào lợi hơn cho đơn của mình? |
| "trừ …" | ¬q → p | Trường hợp bị trừ thì sao? |
| "tuỳ điều kiện nào đến trước" | hết khi A ∨ B | Điều kiện nào mình sẽ chạm trước? |
| "trên" / "từ… trở lên" | > / ≥ | Đúng mốc thì có được không? |
Hàm ý trong quảng cáo
Nhiều câu quảng cáo đúng từng chữ nhưng dựa vào hàm ý để người đọc hiểu nhiều hơn. "Giá chỉ từ 99.000 đồng" đúng nếu có một phiên bản giá 99.000 đồng — có thể là bản nhỏ nhất, ít người mua nhất. "Hàng nghìn khách đã tin dùng" không cho biết bao nhiêu khách đã quay lại. Đây là cơ chế hàm ý mà Paul Grice mô tả: người đọc giả định người viết đưa thông tin đủ và liên quan, nên tự điền vào chỗ trống những điều câu không cam kết. Cách phòng là chỉ dựa vào nghĩa đen khi quyết định chi tiền.
Một lưu ý: bài này giúp đọc câu chữ cho rõ, không phải tư vấn pháp lý. Khi có tranh chấp về điều khoản, cần đọc toàn văn điều kiện chương trình và hỏi người có chuyên môn hoặc cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Bài tập
- Áo giá 400.000 đồng. Chương trình A: giảm 25% mỗi áo. Chương trình B: giảm 50% áo thứ hai (hai áo cùng giá). Mua hai áo, chương trình nào rẻ hơn? Đáp án: Bằng nhau. A: 2 × 300.000 = 600.000 đồng. B: 400.000 + 200.000 = 600.000 đồng.
- Giảm 20% rồi giảm thêm 15% trên giá đã giảm. Tổng mức giảm là bao nhiêu? Thử với giá 1.000.000 đồng. Đáp án: 1 − 0,8 × 0,85 = 1 − 0,68 = 0,32, tức 32%. Thử: 1.000.000 × 0,8 = 800.000; 800.000 × 0,85 = 680.000; giảm 320.000 đồng = 32%.
- "Hoàn 8% tối đa 80.000 đồng." Đơn bao nhiêu thì chạm trần? Đáp án: 80.000 : 0,08 = 1.000.000 đồng. Đơn từ 1.000.000 đồng trở lên đều chỉ được hoàn 80.000 đồng.
- Viết điều kiện "Giảm giá cho học sinh, sinh viên có thẻ, trừ ngày lễ" bằng ký hiệu với h = học sinh hoặc sinh viên, c = có thẻ, l = ngày lễ, g = được giảm. Đáp án: (h ∧ c ∧ ¬l) → g. Câu không nói gì về ngày lễ; ngày lễ có thể không giảm.
- Máy lọc nước bảo hành "24 tháng hoặc 5.000 lít nước, tuỳ điều kiện nào đến trước". Sau 10 tháng máy đã lọc 5.200 lít. Còn bảo hành không? Đáp án: Không. Bảo hành hết khi (đủ 24 tháng) ∨ (đủ 5.000 lít); vế sau đã đúng.
Dùng vào đâu
- Mua sắm: mỗi lần thấy phiếu giảm giá, viết nhanh điều kiện thành "và/hoặc", tính mức giảm thật bằng một con số cụ thể.
- Đọc hợp đồng thuê nhà, bảo hiểm, bảo hành: các cụm "trừ trường hợp", "tuỳ điều kiện nào đến trước", "tối đa" xuất hiện dày đặc; cách đọc giống hệt.
- Dạy con toán thực tế: giảm giá chồng nhau và "mua 2 tặng 1" là bài phần trăm có ích nhất ngoài đời.
- Học tiếp: bài "chỉ khi, trừ khi, miễn là" và bài "hoặc bao hàm, hoặc loại trừ" trong danh mục này; luật De Morgan trong danh mục suy diễn hợp lệ.
Câu hỏi thường gặp
Giảm 20% rồi giảm thêm 10% có phải là giảm 30% không?
Không, nếu phần giảm thêm tính trên giá đã giảm. Tổng mức giảm là 1 − 0,8 × 0,9 = 0,28, tức 28%. Chỉ khi cả hai mức cùng tính trên giá gốc thì mới cộng được thành 30%.
"Mua 2 tặng 1" tương đương giảm bao nhiêu phần trăm?
Nếu cần đủ ba sản phẩm cùng giá, mình trả tiền hai món cho ba món, tương đương giảm khoảng 33,3%. Nếu chỉ cần hai món thì chương trình không giúp tiết kiệm gì.
"Giảm 50% sản phẩm thứ hai" là giảm bao nhiêu?
Khi mua hai món cùng giá, tổng tiền là 1,5 lần giá một món, tương đương giảm 25%. Nếu phần giảm áp cho món rẻ hơn, mức giảm thực tế còn thấp hơn 25%.
"Bảo hành 12 tháng hoặc 20.000 km tuỳ điều kiện nào đến trước" nghĩa là gì?
Bảo hành còn khi cả hai điều kiện chưa bị vượt: dưới 12 tháng và dưới 20.000 km. Chỉ cần một trong hai mốc bị vượt là hết bảo hành.
"Không áp dụng đồng thời với chương trình khác" có nghĩa là không được dùng mã giảm giá không?
Không hẳn. Câu này chỉ cấm cộng gộp hai chương trình trên cùng một đơn. Mình vẫn được chọn một trong hai, nên tính xem chương trình nào lợi hơn cho đơn của mình.