Organon là tên chung cho sáu tác phẩm logic của Aristotle (384–322 TCN): Phạm trù, Về diễn giải, Phân tích trước, Phân tích sau, Topica và Bác bỏ ngụy biện. Chữ Hy Lạp organon nghĩa là "công cụ": người đời sau gom sáu cuốn lại và đặt tên như vậy vì coi logic là dụng cụ để suy nghĩ cho đúng, dùng được cho mọi ngành, chứ không phải một ngành riêng. Aristotle không tự đặt tên này.
Aristotle viết logic trong hoàn cảnh nào
Aristotle sinh ở Stagira, phía bắc Hy Lạp, theo học Học viện của Plato ở Athens khoảng hai mươi năm (367–347 TCN), rồi năm 335 TCN mở trường riêng là Lykeion. Học trò của ông về sau được gọi là phái Tiêu dao (Peripatetic), theo tích thầy trò vừa đi dạo vừa bàn luận.
Athens thời đó sống bằng tranh luận: ở hội đồng, ở toà án, ở các lớp học của phái biện sĩ. Người ta tập "hỏi – đáp" theo kiểu Socrates, một bên giữ một luận điểm, bên kia đặt câu hỏi để dồn tới chỗ tự mâu thuẫn. Cái thiếu là một tiêu chuẩn chung: khi nào một kết luận buộc phải theo sau các tiền đề, khi nào chỉ là nghe có vẻ hợp lý. Aristotle là người đầu tiên viết thành hệ thống câu trả lời cho câu hỏi đó.
Ở đoạn cuối Bác bỏ ngụy biện, ông nhận xét đại ý rằng về môn suy luận thì trước ông chưa có gì làm sẵn, phải tự mày mò rất lâu. Giới nghiên cứu nhìn chung chấp nhận nhận xét này: có những mẩu lập luận sắc bén ở Plato và các biện sĩ, nhưng một lý thuyết về hình thức suy luận hợp lệ thì bắt đầu từ Aristotle.
Sáu tác phẩm của Organon nói gì
Thứ tự dưới đây là thứ tự truyền thống trong các bản chép tay, đi từ đơn vị nhỏ (từ ngữ) lên câu, rồi lên lập luận. Đó là thứ tự sắp xếp của người biên tập, không phải thứ tự Aristotle viết; nhiều học giả cho rằng Topica thuộc nhóm viết sớm nhất.
| Tên Việt | Tên Latinh quen dùng | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Phạm trù | Categoriae | Mười loại cái có thể được nói về một vật: bản thể, lượng, chất, quan hệ, nơi chốn, thời gian, tư thế, trạng thái sở hữu, tác động, bị tác động |
| Về diễn giải | De Interpretatione | Danh từ, động từ, câu khẳng định và phủ định; các cặp câu đối lập; câu nói về tương lai |
| Phân tích trước | Analytica Priora | Lý thuyết tam đoạn luận: các hình, các thức hợp lệ, cách chứng minh và bác bỏ một thức |
| Phân tích sau | Analytica Posteriora | Chứng minh khoa học: hiểu biết chắc chắn được xây từ những nguyên lý đầu tiên ra sao |
| Topica | Topica | Lập luận biện chứng từ những ý kiến được nhiều người hoặc người hiểu biết chấp nhận; các "chỗ" (topos) để tìm luận cứ |
| Bác bỏ ngụy biện | De Sophisticis Elenchis | Những lối bác bỏ chỉ có vẻ hợp lệ; thường được xem như phần nối dài của Topica |
Phạm trù: phân loại cái được nói ra
Aristotle lấy ví dụ rất đời thường: "người", "ngựa" là bản thể; "dài hai thước" là lượng; "trắng" là chất; "gấp đôi" là quan hệ; "ở Lykeion" là nơi chốn; "hôm qua" là thời gian; "đang ngồi" là tư thế; "đi giày" là trạng thái sở hữu; "cắt" là tác động; "bị cắt" là bị tác động. Bảng mười phạm trù này giúp nhận ra một lỗi hay gặp: hai câu cùng dạng "A là B" nhưng B thuộc hai loại rất khác nhau, nên không thể suy luận về chúng theo cùng một cách.
Về diễn giải: câu đúng, câu sai và trận hải chiến ngày mai
Cuốn này định nghĩa câu khẳng định, câu phủ định, và chỉ ra những cặp câu không thể cùng đúng, không thể cùng sai — cái lõi mà về sau người ta vẽ thành hình vuông logic (sơ đồ hình vuông là của các nhà chú giải đời sau, không có trong bản của Aristotle). Chương 9 nổi tiếng với ví dụ "ngày mai sẽ có một trận hải chiến": nếu câu ấy ngay hôm nay đã đúng hoặc đã sai, phải chăng tương lai đã định sẵn? Câu hỏi này đến nay vẫn được bàn, và là một trong những gốc của logic đa trị thế kỷ 20.
Phân tích trước: lần đầu dùng chữ cái làm biến
Đây là cuốn quan trọng nhất về mặt kỹ thuật. Aristotle định nghĩa tam đoạn luận đại ý là một lời lẽ mà khi đã đặt ra vài điều, thì một điều khác buộc phải theo sau, chỉ vì những điều đã đặt ra. Rồi ông viết các tiền đề bằng chữ cái: "A thuộc về mọi B", "B thuộc về mọi C", vậy "A thuộc về mọi C". Thay chữ cái cho từ ngữ cụ thể là bước ngoặt: lần đầu tiên người ta nói về hình thức của lập luận, tách khỏi nội dung. Ông xét ba hình và công nhận 14 thức hợp lệ (bốn ở hình một, bốn ở hình hai, sáu ở hình ba); hình thứ tư được thêm vào về sau. Phần tam đoạn luận cơ bản đã có bài riêng ở wiki logic phổ thông của hệ, ở đây không giảng lại.
Phân tích sau, Topica và Bác bỏ ngụy biện
Phân tích sau hỏi: biết một điều một cách khoa học là gì? Câu trả lời: suy ra nó từ những tiền đề đúng, cơ bản, rõ ràng hơn kết luận và nói lên nguyên nhân. Nhưng chuỗi chứng minh không thể lùi mãi, nên phải có những nguyên lý đầu tiên không chứng minh — ông cho rằng ta nắm chúng qua quy nạp và trực giác trí tuệ.
Topica dạy lập luận khi tiền đề chỉ là ý kiến phổ biến chứ không chắc chắn. Ở đây có bốn "thuộc từ": định nghĩa, đặc tính riêng, giống, và tuỳ thể; về sau Porphyry bổ sung thành năm. Bác bỏ ngụy biện chia các lối bác bỏ giả thành 13 loại: sáu loại do ngôn từ (như dùng một chữ hai nghĩa) và bảy loại không do ngôn từ. Trong số đó có "ngụy biện hệ quả" — chính là lỗi mà ngày nay gọi là khẳng định hậu kiện: thấy đất ướt thì cho là trời đã mưa.
Vì sao gọi là "công cụ"
Sau Aristotle, hai trường phái tranh nhau một câu hỏi tưởng như vụn vặt: logic là một phần của triết học, hay chỉ là công cụ của triết học? Phái Khắc kỷ nói là một phần, bên cạnh vật lý học và đạo đức học. Phái Tiêu dao nói là công cụ: giống chiếc thước của người thợ mộc, không phải là cái nhà nhưng không có nó thì không dựng được nhà cho thẳng. Tên "Organon" cho cả bộ sáu cuốn phản ánh quan điểm thứ hai.
Việc gom và sắp thứ tự theo truyền thống gắn với bản biên tập các tác phẩm Aristotle ở thế kỷ I TCN (thường nhắc tên Andronicus xứ Rhodes); nhan đề chung "Organon" thành nếp dần qua các nhà chú giải thời Hậu cổ đại và Byzantine. Cái tên là của người đời sau.
Chính chữ này về sau bị "trả lời": năm 1620 Francis Bacon đặt tên sách của mình là Novum Organum — "công cụ mới" — với ý thay logic suy diễn của Aristotle bằng một phương pháp quy nạp cho khoa học thực nghiệm.
Organon đi qua hai nghìn năm như thế nào
- Thế kỷ III: Porphyry viết Isagoge (Nhập môn) cho cuốn Phạm trù; sách nhập môn này đi kèm Organon suốt nhiều thế kỷ.
- Đầu thế kỷ VI: Boethius dịch sang tiếng Latinh Phạm trù, Về diễn giải và chú giải chúng. Châu Âu Latinh gần như chỉ biết hai cuốn này trong nhiều thế kỷ ("logic cũ").
- Thế kỷ IX–XII: Các học giả viết tiếng Ả Rập như al-Farabi, Ibn Sina (Avicenna), Ibn Rushd (Averroes) chú giải toàn bộ Organon; trong truyền thống này Organon còn được tính thêm Tu từ học và Thi học.
- Thế kỷ XII: Châu Âu có lại bản Latinh của Phân tích trước, Phân tích sau, Topica, Bác bỏ ngụy biện ("logic mới"), mở đầu thời hoàng kim của logic Trung Cổ.
- 1787: Trong lời tựa tái bản Phê phán lý tính thuần tuý, Kant nhận xét đại ý rằng từ Aristotle logic không phải lùi bước nào nhưng cũng chưa tiến được bước nào, trông như đã hoàn tất.
- 1879: Frege công bố Begriffsschrift, phá vỡ nhận định của Kant; logic tam đoạn luận trở thành một mảnh nhỏ trong logic vị từ hiện đại.
Chỗ mạnh và chỗ hở của logic Aristotle
Chỗ mạnh: tách hình thức khỏi nội dung, dùng biến, phân biệt rạch ròi lập luận hợp lệ với lập luận chỉ có vẻ thuyết phục, và phân loại lỗi. Đến nay mọi giáo trình logic vẫn bắt đầu từ những việc đó.
Chỗ hở lộ ra khi gặp những câu có nhiều quan hệ đan nhau. Thử câu: "Bạn nào trong đội cũng chuyền bóng cho một bạn khác". Câu này có "mọi" lồng với "một … nào đó", và chữ "chuyền cho" nối hai người với nhau. Khung "A thuộc về mọi B" của tam đoạn luận không diễn đạt gọn được kiểu câu như vậy, càng không suy luận được trên nó. Ngoài ra, Aristotle lấy thuật ngữ (từ chỉ loại) làm đơn vị, nên các câu ghép bằng "nếu… thì", "hoặc" chưa được xử lý thành hệ thống — việc đó rơi vào tay phái Khắc kỷ ngay đời sau.
| Câu | Tam đoạn luận xử lý được không | Lý do |
|---|---|---|
| Mọi cá voi là thú; mọi thú thở bằng phổi; vậy mọi cá voi thở bằng phổi | Được | Ba thuật ngữ, câu dạng "mọi A là B" |
| Nếu trời mưa thì sân ướt; trời mưa; vậy sân ướt | Không trực tiếp | Đơn vị là cả câu, không phải thuật ngữ |
| An cao hơn Bình; Bình cao hơn Chi; vậy An cao hơn Chi | Không | Có quan hệ "cao hơn" nối hai người; phải đợi logic quan hệ thế kỷ 19 |
Dùng vào đâu
- Học Logic học đại cương: các chương khái niệm, phán đoán, suy luận, chứng minh trong giáo trình đại học ở Việt Nam đi gần đúng trình tự Organon. Biết nguồn gốc giúp hiểu vì sao giáo trình sắp xếp như vậy.
- Đọc lập luận hằng ngày: câu hỏi của Phân tích trước — "kết luận có buộc phải theo sau không?" — dùng được khi đọc một bài báo, một hợp đồng, một lời quảng cáo.
- Học tiếp: mục "Aristotle's Logic" của Stanford Encyclopedia of Philosophy là bản tổng quan đáng tin; bản dịch tiếng Anh Categories và De Interpretatione của J. L. Ackrill (1963) ngắn, có chú giải kỹ. Đọc Về diễn giải trước, vì ngắn và gần với giáo trình nhất.
Câu hỏi thường gặp
Organon gồm những tác phẩm nào?
Organon gồm sáu tác phẩm của Aristotle: Phạm trù, Về diễn giải, Phân tích trước, Phân tích sau, Topica và Bác bỏ ngụy biện. Thứ tự này là của người biên tập đời sau, đi từ từ ngữ lên câu rồi lên lập luận. Bác bỏ ngụy biện thường được xem là phần nối của Topica.
Vì sao gọi là Organon?
Organon trong tiếng Hy Lạp nghĩa là "công cụ". Phái Tiêu dao coi logic là công cụ chung cho mọi ngành học, không phải một bộ phận của triết học như phái Khắc kỷ chủ trương. Tên gọi chung do các nhà chú giải đặt, Aristotle không dùng nó làm nhan đề.
Aristotle có phải người sáng lập logic học không?
Ông là người đầu tiên xây dựng một lý thuyết có hệ thống về suy luận hợp lệ, dùng chữ cái làm biến để nói về hình thức lập luận. Trước ông có những lập luận sắc sảo ở Plato và các biện sĩ, nhưng chưa có lý thuyết. Ở Trung Hoa và Ấn Độ cổ, logic phát triển độc lập theo con đường riêng.
Tác phẩm nào trong Organon nói về tam đoạn luận?
Lý thuyết tam đoạn luận nằm trong Phân tích trước. Aristotle xét ba hình và công nhận 14 thức hợp lệ; hình thứ tư do người đời sau thêm vào. Phân tích sau thì dùng tam đoạn luận để bàn về chứng minh khoa học.
Novum Organum có liên quan gì tới Organon?
Novum Organum (1620) của Francis Bacon cố ý lấy tên "công cụ mới" để đối lại Organon. Bacon cho rằng logic tam đoạn luận không giúp phát hiện điều mới về tự nhiên, và đề xuất một phương pháp quy nạp có kiểm soát cho khoa học.