Mặc kinh (còn gọi Mặc biện) là sáu thiên trong sách Mặc Tử — Kinh thượng, Kinh hạ, Kinh thuyết thượng, Kinh thuyết hạ, Đại thủ, Tiểu thủ — do phái Hậu Mặc soạn khoảng thế kỷ IV–III TCN. Đây là chỗ Trung Hoa cổ đại tiến gần nhất tới một lý thuyết logic: định nghĩa thuật ngữ, phân loại tên gọi, phân biệt điều kiện cần và đủ, và vạch ra những chỗ suy luận "song song" bị hỏng. Văn bản bị thất truyền gần hai nghìn năm và đến nay vẫn còn nhiều chỗ phải đoán đọc.
Phái Mặc gia và nhóm Hậu Mặc
Mặc Tử (Mặc Địch) sống khoảng thế kỷ V TCN, gần đời Khổng Tử. Học phái của ông nổi tiếng với chủ trương kiêm ái (thương yêu không phân biệt), phản đối chiến tranh xâm lược và chuộng tiết kiệm. Điều quan trọng với lịch sử logic là phái này rất coi trọng lập luận: họ muốn chứng minh chủ trương của mình bằng tiêu chuẩn có thể kiểm tra, chứ không chỉ viện dẫn người xưa.
Sách Mặc Tử theo thư mục đời Hán có 71 thiên, nay còn 53. Sáu thiên logic (thường đánh số 40–45) khác hẳn phần còn lại: câu cực ngắn, văn phong như ghi chép trong lớp, nội dung trải từ logic, ngôn ngữ đến hình học, quang học, cơ học. Giới nghiên cứu gọi tác giả là phái Hậu Mặc — những thế hệ học trò về sau, có lẽ đã chịu sức ép phải tranh luận với các nhà khác như Huệ Thi, Công Tôn Long (hai nhân vật này có bài riêng ở wiki tranh biện của hệ).
| Thiên | Hình thức | Nội dung tiêu biểu |
|---|---|---|
| Kinh thượng | Định nghĩa rất ngắn | Cố (lý do), tri (biết), biện (tranh biện), đồng – dị (giống – khác), điểm, hình tròn |
| Kinh hạ | Các luận đề kèm "thuyết tại…" (lý do nằm ở…) | Quang học, cơ học, các luận đề về tranh biện |
| Kinh thuyết thượng, hạ | Lời giải thích từng mục của hai thiên Kinh | Ví dụ minh hoạ, phân biệt chi tiết |
| Đại thủ | Đoạn rời, văn bản hỏng nặng | Đạo đức, cân nhắc lợi hại, phép suy theo loại |
| Tiểu thủ | Một bài liền mạch, rõ nhất | Mục đích của biện, bảy phép lập luận, các kiểu suy luận song song |
"Biện" để làm gì
Thiên Tiểu thủ mở đầu bằng việc nói rõ mục đích của biện: phân định phải trái, xét lẽ trị loạn, làm rõ chỗ giống và khác, xét quan hệ giữa tên gọi và thực tế, cân nhắc lợi hại, và quyết đoán những điều còn ngờ. Ngay sau đó là ba câu gói lại cả một lý thuyết ngôn ngữ:
Dùng danh để nêu cái thực, dùng từ (câu) để bày tỏ ý, dùng thuyết (lời giải thích) để nêu ra cố (lý do).
Ba tầng này khá giống cách giáo trình logic hiện nay chia: khái niệm, phán đoán, suy luận. Tên gọi chỉ vào vật; câu nói lên một nhận định; lời giải thích đưa ra căn cứ cho nhận định.
Kinh thượng định nghĩa: biện là tranh nhau về "cái kia"; thắng trong biện là nói khớp với thực. Kinh thuyết giải thích bằng ví dụ con trâu: một người bảo con vật ấy là trâu, người kia bảo không phải trâu — đó là tranh về cùng một vật. Hai lời không thể cùng khớp; đã không cùng khớp thì tất có một lời không khớp. Đọc bằng con mắt hôm nay, đây là một cách phát biểu quy luật cấm mâu thuẫn và quy luật bài trung cho cặp câu "là trâu" – "không là trâu".
Kinh hạ còn có một luận đề sắc sảo: nói rằng "tranh biện không có bên thắng" là chắc chắn không đúng. Lời giải thích đi kèm dựa vào chính định nghĩa: tranh biện là khi hai bên nói về cùng một vật, một bên bảo "là", một bên bảo "không là", và bên nói khớp thì thắng — nên đã có tranh biện thật thì có bên thắng. Một luận đề khác: cho rằng "mọi lời nói đều sai" thì tự làm sai chính lời ấy. Đây là lối bác bỏ bằng cách chỉ ra câu nói tự phá mình — họ chỉ dùng nó để bác, không đi vào nghịch lý.
Ba loại tên gọi và điều kiện cần – đủ
Đạt danh, loại danh, tư danh
Kinh thượng chia tên gọi làm ba: đạt danh (tên phổ quát nhất, như "vật" — gọi được mọi thứ), loại danh (tên của một loại, như "ngựa" — gọi mọi con giống nó), và tư danh (tên riêng, như tên một người cụ thể — chỉ gọi được người ấy). Chia như vậy giúp nhận ra khi nào một câu nói về cả loại, khi nào về một cá thể — gần với cách logic học đại cương nói về ngoại diên rộng hẹp của khái niệm.
Tiểu cố và đại cố
Phần đáng kinh ngạc nhất là định nghĩa "cố" (lý do, điều kiện). Kinh thượng nói: cố là cái phải có được thì việc mới thành. Kinh thuyết tách hai loại, theo cách đọc phổ biến của giới nghiên cứu:
- Tiểu cố: có nó thì chưa chắc thành, nhưng không có nó thì chắc chắn không thành. Đó là điều kiện cần. Ví dụ tự đặt: có nước thì hạt đậu chưa chắc nảy mầm (còn cần nhiệt độ, hạt còn sống), nhưng không có nước thì chắc chắn không nảy mầm.
- Đại cố: có nó thì chắc chắn thành. Theo phần lớn cách đọc, nó tương ứng điều kiện đủ, và trong văn cảnh còn kèm ý không có nó thì không thành — tức vừa cần vừa đủ. Câu chữ ở đoạn này bị hỏng một phần nên các bản dịch khác nhau đôi chút.
Khái niệm điều kiện cần và đủ đã có bài riêng ở wiki logic phổ thông của hệ; điều đáng nhớ ở đây là người Trung Hoa thế kỷ III TCN đã tách bạch được nó bằng lời, không cần ký hiệu.
Bảy phép lập luận trong thiên Tiểu thủ
Tiểu thủ liệt kê bảy cách lập luận, mỗi cách một câu định nghĩa. Diễn ý như sau:
| Phép | Định nghĩa (diễn ý) | Hiểu theo nghĩa hôm nay |
|---|---|---|
| Hoặc | Không phải tất cả | Câu nói về "một số", không phải "mọi" |
| Giả | Hiện nay không phải như thế | Giả định, câu điều kiện về điều chưa xảy ra |
| Hiệu | Lập ra khuôn mẫu; khớp khuôn thì đúng, không khớp thì sai | Lấy một tiêu chuẩn để đối chiếu |
| Thí (ví) | Đưa ra vật khác để làm rõ vật này | Ví dụ minh hoạ, so sánh |
| Mâu | So hai câu cho cùng đi song song | Thêm cùng một chữ vào hai vế của một câu đúng |
| Viện | "Anh làm thế được thì sao riêng mình lại không?" | Đòi đối xử như nhau với trường hợp giống nhau |
| Suy | Lấy điều đối phương bác bỏ mà giống điều họ đã nhận, để trao lại cho họ | Chỉ ra đối phương thiếu nhất quán |
Ngay sau bảy phép, Tiểu thủ cảnh báo: các sự vật có chỗ giống nhau nhưng không giống ở mọi chỗ, nên lập luận bằng so sánh và song song "đi xa thì lạc, chuyển nhiều thì sai". Đây là lời nhắc rất hiện đại về giới hạn của phép tương tự.
Phép "mâu": khi thêm cùng một chữ mà câu không còn đúng
Phép mâu là thêm cùng một chữ vào hai vế. Có lúc ổn: "Ngựa trắng là ngựa; cưỡi ngựa trắng là cưỡi ngựa." Có lúc hỏng: "Xe là gỗ; đi xe không phải là đi gỗ." "Thuyền là gỗ; vào thuyền không phải là vào gỗ." Tiểu thủ xếp các trường hợp thành năm kiểu, hai kiểu đầu là:
- Thị nhi nhiên (đúng mà [thêm vào] vẫn đúng): ngựa trắng → cưỡi ngựa trắng.
- Thị nhi bất nhiên (đúng mà [thêm vào] lại không đúng): xe là gỗ, nhưng "đi xe" không thành "đi gỗ". Một ví dụ khác của văn bản: kẻ trộm là người, nhưng "nhiều kẻ trộm" không có nghĩa là "nhiều người" — làng có nhiều kẻ trộm chưa chắc là làng đông người.
Một kiểu khác bàn về phạm vi: "cưỡi ngựa" không đòi phải cưỡi hết mọi con ngựa mới gọi là cưỡi ngựa; còn "không cưỡi ngựa" thì phải là không cưỡi con nào. Đây chính là chỗ logic hiện đại phân biệt "có ít nhất một" với "với mọi" — chỉ khác là Hậu Mặc nói bằng ví dụ thay vì ký hiệu.
Kiểu hỏng này vẫn gặp hằng ngày. "Bánh mì là đồ ăn; mua bánh mì là mua đồ ăn" — ổn. "Sách là giấy; đọc sách là đọc giấy" — hỏng: chữ "đọc" bám vào nội dung của sách chứ không bám vào chất liệu. Trước khi thêm cùng một chữ vào hai vế, hãy hỏi chữ ấy đang bám vào khía cạnh nào của vật — kỹ năng mà Hậu Mặc đã luyện từ hơn hai nghìn năm trước.
Thất truyền và được đọc lại
- Thế kỷ IV–III TCN: phái Hậu Mặc soạn sáu thiên logic.
- Sau năm 221 TCN: nhà Tần thống nhất, rồi nhà Hán đề cao Nho học; Mặc gia tàn lụi như một học phái. Sáu thiên logic gần như không ai chú giải, chép sai dần qua các đời.
- Thời Thanh: các học giả khảo chứng hiệu đính lại sách Mặc Tử; cuối thế kỷ 19, Tôn Di Nhượng soạn Mặc Tử gian hỗ, bản chú giải nền tảng.
- Đầu thế kỷ 20: các học giả Trung Hoa như Lương Khải Siêu, Hồ Thích so sánh Mặc biện với logic phương Tây và Nhân minh học Ấn Độ.
- 1978: A. C. Graham xuất bản Later Mohist Logic, Ethics and Science, dựng lại thứ tự văn bản và dịch đầy đủ; đến nay vẫn là sách chuẩn.
So với Aristotle, Hậu Mặc không xây một hệ suy luận bằng biến hình thức như tam đoạn luận. Thế mạnh của họ nằm ở ngữ nghĩa: tên gọi chỉ vào cái gì, khi nào thêm chữ thì câu đổi nghĩa, khi nào so sánh còn đứng được. Đó là những vấn đề mà logic phương Tây phải đợi tới thế kỷ 20 mới bàn kỹ.
Dùng vào đâu
- Học Logic học đại cương: ví dụ "xe là gỗ mà đi xe không phải đi gỗ" là minh hoạ rất tốt cho việc một từ đổi phạm vi khi đặt vào cụm từ mới — dùng được khi học quy luật đồng nhất.
- Viết và đọc lập luận: lời cảnh báo của Tiểu thủ về phép so sánh nhắc ta kiểm từng điểm giống nhau trước khi suy từ chuyện này sang chuyện kia.
- Học tiếp: mục "Mohism" và "Mohist Canons" của Stanford Encyclopedia of Philosophy; cuốn của A. C. Graham cho người muốn đọc kỹ văn bản. Người đọc chữ Hán có thể đối chiếu nguyên văn sáu thiên trong các bản Mặc Tử hiệu chú.
Câu hỏi thường gặp
Mặc kinh gồm những thiên nào?
Mặc kinh gồm sáu thiên trong sách Mặc Tử: Kinh thượng, Kinh hạ, Kinh thuyết thượng, Kinh thuyết hạ, Đại thủ và Tiểu thủ. Hai thiên Kinh là các định nghĩa và luận đề ngắn, hai thiên Kinh thuyết giải thích chúng, còn Tiểu thủ là bài liền mạch nhất về phương pháp biện luận.
Hậu Mặc là gì?
Hậu Mặc là tên giới nghiên cứu gọi các thế hệ học trò về sau của Mặc Tử, hoạt động khoảng thế kỷ IV–III TCN. Họ soạn sáu thiên Mặc kinh, chú trọng logic, ngôn ngữ và khoa học tự nhiên hơn các thiên đạo đức – chính sự của phái Mặc thời đầu.
Mặc biện có giống logic Aristotle không?
Có chỗ gần: cả hai đều bàn về định nghĩa, về hai lời trái ngược không thể cùng đúng, về lý do của một nhận định. Nhưng Hậu Mặc không dựng hệ suy luận bằng biến như tam đoạn luận; thế mạnh của họ là phân tích nghĩa của tên gọi và giới hạn của phép so sánh, song song.
Tiểu cố và đại cố nghĩa là gì?
Tiểu cố là điều kiện mà có nó chưa chắc việc thành, nhưng thiếu nó thì chắc chắn không thành, tức điều kiện cần. Đại cố là điều kiện mà có nó thì việc chắc chắn thành, tức điều kiện đủ (theo nhiều cách đọc là vừa cần vừa đủ). Văn bản đoạn này bị hỏng một phần nên bản dịch có khác biệt nhỏ.
Vì sao Mặc kinh khó đọc?
Văn bản bị bỏ quên gần hai nghìn năm, chép sai, đảo thứ tự, có chỗ mất chữ. Câu lại cực ngắn, dùng thuật ngữ riêng. Phải nhờ các học giả thời Thanh và A. C. Graham năm 1978 dựng lại, người đọc hôm nay mới tiếp cận được tương đối mạch lạc.